Bu modul bazadan ma’lumot olishga bag’ishlangan: qaysi ustunlarni tanlash, qatorlarni qanday filtrlash, tartiblash, sahifalash va guruhlab hisoblash.

Barcha misollar quyidagi talabalar jadvaliga tayanadi:

id	ism	guruh	ball	shahar
1	Aziz	101	85	Toshkent
2	Malika	102	92	Samarqand
3	Bobur	101	74	Toshkent
4	Nilufar	103	NULL	Buxoro

SELECT — ma’lumotni tanlash

SELECT bazadan ma’lumot olishning asosiy buyrug’i: qaysi ustunlar kerakligini yozasiz, FROM esa qaysi jadvaldan olinishini ko’rsatadi.

SELECT ism, ball FROM talabalar;

Natija:

   ism   | ball
---------+------
 Aziz    |   85
 Malika  |   92
 Bobur   |   74
 Nilufar | NULL

SELECT * barcha ustunlarni qaytaradi. Bu tez yozish uchun qulay, lekin haqiqiy loyihada kerakli ustunlarni nomma-nom sanash afzal: so’rov kamroq ma’lumot uzatadi va jadvalga yangi ustun qo’shilganda natija kutilmaganda o’zgarib ketmaydi.

Ustunga o’qishga qulay nom berish mumkin:

SELECT ism AS talaba, ball AS baho FROM talabalar;

Bu yerda AS faqat natijadagi sarlavhani o’zgartiradi, jadvaldagi ustun nomi o’z holicha qoladi.

Filtrlash tushunchasi

Filtrlash — natijadan faqat shartga mos qatorlarni ajratib olish. Baza avval jadvaldagi qatorlarni birma-bir ko’rib chiqadi, shartni tekshiradi va faqat shart rost bo’lganlarini qaytaradi. Filtr WHERE bo’limida yoziladi va u SELECTdan keyin turadi, lekin bajarilishda SELECTdan oldin ishlaydi — shuning uchun filtrlash natija hajmini keskin kamaytiradi va so’rovni tezlashtiradi.

WHERE — shart yozish

SELECT ism, ball FROM talabalar
WHERE ball > 80;

Natija:

  ism   | ball
--------+------
 Aziz   |   85
 Malika |   92

Shartlarda ishlatiladigan operatorlar:

Operator	Ma’nosi	Misol
=	Teng	guruh = '101'
<>	Teng emas	shahar <> 'Toshkent'
> < >= <=	Taqqoslash	ball >= 60
BETWEEN	Oraliqda	ball BETWEEN 60 AND 90
IN	Ro’yxatdagilardan biri	guruh IN ('101','102')
LIKE	Namunaga mos	ism LIKE 'A%'

Bir nechta shart AND va OR bilan birlashtiriladi. Ular aralashganda qavs qo’ying: AND ORdan oldin bajariladi, shuning uchun qavssiz shart siz kutgan ma’noni bermasligi mumkin.

SELECT ism FROM talabalar
WHERE guruh = '101' AND ball > 80;

Yana bir keng tarqalgan xato — matnni tirnoqsiz yozish: WHERE shahar = Toshkent so’rovida baza Toshkentni ustun nomi deb o’qiydi va xato beradi.

Tartiblash

ORDER BY natijani ustun bo’yicha saralaydi: ASC — o’sish tartibida (standart holat), DESC — kamayish tartibida.

SELECT ism, ball FROM talabalar
ORDER BY ball DESC;

Natija:

   ism   | ball
---------+------
 Malika  |   92
 Aziz    |   85
 Bobur   |   74
 Nilufar | NULL

Bir nechta ustun bo’yicha tartiblash ham mumkin — ORDER BY guruh, ball DESC avval guruhlarni, har bir guruh ichida esa ballarni saralaydi. ORDER BYsiz so’rov qatorlar tartibini kafolatlamaydi: bugun to’g’ri kelgan tartib ertaga o’zgarishi mumkin.

NULL bilan ishlash

NULL — nol ham, bo’sh matn ham emas. U "qiymat noma’lum" degani. Shu sababli NULL bilan taqqoslash hech qachon rost bo’lmaydi:

SELECT ism FROM talabalar WHERE ball = NULL;

Natija:

(0 rows)

To’g’ri usul — IS NULL va IS NOT NULL:

SELECT ism FROM talabalar WHERE ball IS NULL;

Natija:

   ism
---------
 Nilufar

NULL arifmetikaga ham yuqadi: ball + 10 noma’lum qiymat uchun yana NULL qaytaradi. Agar bo’sh qiymat o’rniga biror narsa qo’ymoqchi bo’lsangiz, COALESCE(ball, 0) funksiyasidan foydalaning — u birinchi bo’sh bo’lmagan qiymatni qaytaradi.

LIMIT va OFFSET

LIMIT natijadagi qatorlar sonini cheklaydi, OFFSET esa boshidan bir necha qatorni tashlab o’tadi. Ikkalasi birgalikda sahifalashning asosi bo’lib xizmat qiladi.

SELECT ism, ball FROM talabalar
ORDER BY ball DESC
LIMIT 2 OFFSET 2;

Natija:

   ism   | ball
---------+------
 Bobur   |   74
 Nilufar | NULL

So’rov	Nima qaytadi
LIMIT 10	Birinchi 10 qator
LIMIT 10 OFFSET 10	11-20-qatorlar (2-sahifa)
LIMIT 10 OFFSET 20	21-30-qatorlar (3-sahifa)

Muhim shart: LIMIT ORDER BY bilan birga ishlatilishi kerak. Tartibsiz so’rovda "birinchi 10 qator" tushunchasi mavjud emas va sahifadan sahifaga o’tganda ayni bir yozuv ikki marta chiqib qolishi mumkin.

Ma’lumotlarni guruhlash

GROUP BY qatorlarni umumiy belgisi bo’yicha guruhlarga bo’ladi va har bir guruh uchun bitta natija qatorini qaytaradi. Guruh ustida agregat funksiyalar hisoblanadi:

Funksiya	Nima qiladi
COUNT(*)	Qatorlar sonini sanaydi
SUM(ustun)	Yig’indi
AVG(ustun)	O’rtacha qiymat
MIN / MAX	Eng kichik / eng katta

SELECT guruh, COUNT(*) AS talabalar_soni, AVG(ball) AS ortacha
FROM talabalar
GROUP BY guruh;

Natija:

 guruh | talabalar_soni | ortacha
-------+----------------+---------
 101   |              2 |    79.5
 102   |              1 |    92.0
 103   |              1 |    NULL

Agregat funksiyalar NULL qiymatlarni hisobga olmaydi: AVG(ball) faqat mavjud ballarni o’rtachalaydi, COUNT(ball) esa COUNT(*)dan kam bo’lishi mumkin.

Boshlovchilarning odatiy xatosi — SELECTga guruhlanmagan ustunni qo’shish. SELECT ism, guruh, COUNT(*) ... GROUP BY guruh so’rovi xato beradi, chunki bitta guruhda bir nechta ism bor va baza qaysinisini ko’rsatishni bilmaydi. Qoida oddiy: SELECTda faqat GROUP BYdagi ustunlar va agregat funksiyalar bo’lishi mumkin.

Amaliyot

1. talabalar jadvalidan faqat ism va shaharni chiqaring, ustun sarlavhalarini AS bilan o’zgartiring.
2. Balli 80 dan yuqori va Toshkentdan bo’lgan talabalarni toping.
3. Bali kiritilmagan (NULL) talabalar ro’yxatini chiqaring, so’ng ularning ballini COALESCE yordamida 0 sifatida ko’rsating.
4. Talabalarni ball bo’yicha kamayish tartibida saralab, ikkinchi sahifani (har sahifada 2 tadan) chiqaring.
5. Har bir shahar bo’yicha talabalar sonini va o’rtacha ballni hisoblang, natijani talabalar soni bo’yicha kamayish tartibida saralang.

Modul testi shu mavzularni — SELECT, WHERE, NULL, LIMIT/OFFSET va GROUP BY — qamrab oladi.