Bu modul Django’ning yuragini ochdi: brauzerdan kelgan so’rov URL orqali qanday qilib view funksiyasiga yetib boradi va u javobni qanday qaytaradi.

URL va View nima?

Har bir so’rov ikki savolga javob talab qiladi: qayerga keldi (URL) va nima qilish kerak (view). Django’da bu ikkisi aniq ajratilgan: urls.py — manzillar jadvali, views.py — o’sha manzillarga biriktirilgan Python funksiyalar. So’rov-javob sikli: brauzer /darslar/python so’raydi → Django URL jadvalidan mosini topadi → bog’langan view ishlaydi → view HttpResponse qaytaradi → brauzer uni ko’rsatadi.

Birinchi view va URL

View — so’rov (request) obyektini qabul qilib, javob qaytaradigan oddiy funksiya:

# darslar/views.py
from django.http import HttpResponse

def bosh_sahifa(request):
    return HttpResponse("Darslar bo'limiga xush kelibsiz!")

App ichida o’z URL jadvali tuziladi:

# darslar/urls.py (yangi fayl)
from django.urls import path
from . import views

urlpatterns = [
    path("", views.bosh_sahifa),
]

Va loyihaning bosh jadvaliga include bilan ulanadi:

# loyiha urls.py
from django.urls import path, include

urlpatterns = [
    path("darslar/", include("darslar.urls")),
]

Endi http://127.0.0.1:8000/darslar/ manzili view’dagi matnni qaytaradi. Tez-tez uchraydigan xato: view’dan satrni to’g’ridan-to’g’ri return "matn" qilib qaytarish — Django HttpResponse (yoki uning avlodi) kutadi, aks holda ValueError beradi.

Dinamik URL segmentlari

Har bir dars uchun alohida path yozib chiqish o’rniga URL’ning bir qismi o’zgaruvchan qilinadi:

urlpatterns = [
    path("<str:mavzu>", views.dars_sahifasi),
]

def dars_sahifasi(request, mavzu):
    return HttpResponse(f"Siz tanlagan mavzu: {mavzu}")

/darslar/python so’ralsa, mavzu parametri "python" qiymatini oladi.

Natija:

Siz tanlagan mavzu: python

Path converter’lar

Segment turini converter belgilaydi — u qiymatni tekshiradi va view’ga tayyor turda uzatadi:

Masalan path("<int:oy>", views.oylik_dars) bilan /darslar/3 ishlaydi, /darslar/mart esa mos kelmaydi — converter noto’g’ri turdagi so’rovni view’ga yetkazmaydi.

Dinamik view logikasi

View ichida odatiy Python ishlaydi — lug’atdan qiymat olish, shartlar, xatoni ushlash:

from django.http import HttpResponse, HttpResponseNotFound

darslar = {
    "python": "Python — universal dasturlash tili.",
    "django": "Django — Python veb-freymvorki.",
}

def dars_sahifasi(request, mavzu):
    if mavzu not in darslar:
        return HttpResponseNotFound("Bunday dars topilmadi.")
    return HttpResponse(darslar[mavzu])

Mavjud bo’lmagan mavzu so’ralsa, foydalanuvchi 500 xato o’rniga tushunarli 404 javob oladi.

Redirect — yo’naltirish

Ba’zan javob berish emas, boshqa manzilga uzatish kerak (masalan, eski URL yangi manzilga ko’chgan bo’lsa):

from django.http import HttpResponseRedirect

def eski_manzil(request):
    return HttpResponseRedirect("/darslar/python")

Brauzer 302 javobini olib, ko’rsatilgan manzilga o’zi o’tadi.

reverse va nomlangan URL’lar

Kodga /darslar/python kabi manzilni qattiq yozib qo’yish xavfli: URL o’zgarsa, uni ishlatgan har bir joyni qidirib tuzatishga to’g’ri keladi. Yechim — marshrutga nom berish:

urlpatterns = [
    path("<str:mavzu>", views.dars_sahifasi, name="dars-sahifasi"),
]

va manzilni nomdan hosil qilish:

from django.urls import reverse
from django.http import HttpResponseRedirect

def eski_manzil(request):
    yangi = reverse("dars-sahifasi", args=["python"])  # /darslar/python
    return HttpResponseRedirect(yangi)

Endi URL sxemasi o’zgarsa ham reverse har doim to’g’ri manzilni qaytaradi. Tez-tez uchraydigan xato — NoReverseMatch: nom xato yozilgan yoki kerakli argument berilmagan; xato matnida qaysi nom topilmagani aniq ko’rsatiladi.

HTML qaytarish

HttpResponse ichiga HTML ham yozish mumkin:

def dars_sahifasi(request, mavzu):
    javob = f"<h1>{mavzu.capitalize()}</h1><p>{darslar[mavzu]}</p>"
    return HttpResponse(javob)

Lekin bu yo’l tez chegaraga uriladi: HTML Python satrlari ichida o’qib bo’lmas holga keladi, dizaynni o’zgartirish og’irlashadi. To’g’ri yechim — HTML’ni alohida fayllarga ajratish, ya’ni template’lar; bu keyingi modulning mavzusi.

Amaliyot

1. mashqlar app’ida /mashqlar/salom manzili "Salom!" qaytaradigan view yozing.
2. <str:ism> segmenti bilan /mashqlar/salom/Aziz ko’rinishidagi manzil "Salom, Aziz!" qaytarsin.
3. Oylar lug’atini tuzing ({1: "Yanvar", ...}) va <int:raqam> bilan /mashqlar/oy/3 so’ralganda oy nomini qaytaring; mavjud bo’lmagan raqamga HttpResponseNotFound bering.
4. Marshrutlarga name bering va /mashqlar/hozirgi-oy manzili reverse yordamida joriy oy sahifasiga redirect qilsin.
5. Oy sahifasi javobini <h1> sarlavha va <p> matnli HTML ko’rinishiga keltiring.

Modul materialini quyidagi test orqali mustahkamlang.