Bu bo'limda dastur tashqi dunyo bilan ishlay boshladi: fayllarga yozish va o'qish, pickle hamda JSON formatlari, xatolarni try-except bilan boshqarish.

Fayl ochish: with open(...)

Dastur to'xtashi bilan o'zgaruvchilardagi hamma narsa yo'qoladi; saqlanishi kerak bo'lgan ma'lumot faylga yoziladi:

with open("kundalik.txt", "w") as f:
    f.write("Bugun fayllar mavzusi\n")
    f.write("Ertaga testlash\n")

with open("kundalik.txt") as f:
    matn = f.read()
print(matn)

Natija:

Bugun fayllar mavzusi
Ertaga testlash

• with bloki tugashi bilan fayl avtomatik yopiladi — xato chiqsa ham. open()ni har doim with bilan ishlating.
• \n — yangi qator belgisi; write uni o'zi qo'ymaydi.
• Katta faylni qatorma-qator o'qish xotirani tejaydi:

with open("kundalik.txt") as f:
    for qator in f:
        print("->", qator.strip())    # strip() chetki \n ni olib tashlaydi

Natija:

-> Bugun fayllar mavzusi
-> Ertaga testlash

Rejimlar:

Tipik xato — jurnalga qo'shmoqchi bo'lib w ochish: har ishga tushirishda fayl bo'shab qoladi. Qo'shish uchun — a.

pickle — Python obyektini saqlash

pickle istalgan Python obyektini (ro'yxat, lug'at, klass obyekti) faylga "muzlatadi" va keyin aynan qaytaradi:

import pickle

talabalar = [{"ism": "Ali", "ball": 85}, {"ism": "Vali", "ball": 92}]

with open("data.pkl", "wb") as f:     # b — binar rejim, pickle uchun shart
    pickle.dump(talabalar, f)

with open("data.pkl", "rb") as f:
    qayta = pickle.load(f)
print(qayta[1]["ism"])

Natija:

Vali

Juftlikni yodda tuting: dump — yozish, load — o'qish; rejimlar wb/rb (binar).

JSON — universal almashinuv formati

JSON ko'rinishi Python lug'atiga deyarli bir xil, lekin matnli va universal: uni JavaScript ham, server ham, istalgan dastur ham o'qiydi. Internetdagi API'larning mutlaq ko'pchiligi JSON'da gaplashadi:

import json

sozlamalar = {"til": "uz", "tungi_rejim": True, "shrift": 14}

with open("config.json", "w") as f:
    json.dump(sozlamalar, f)

with open("config.json") as f:
    yuklandi = json.load(f)
print(yuklandi["til"], yuklandi["shrift"])

Natija:

uz 14

Qoida: tashqariga chiqadigan yoki odam o'qishi mumkin bo'lgan ma'lumot — JSON; faqat o'z dasturingiz ichida aylanadigan murakkab obyekt — pickle.

try-except — xatolarni boshqarish

Lirik chekinishda xatolarni o'qishni o'rgangan edik; endi ularni ushlaymiz. Ishonchsiz amal tryga o'raladi; xato chiqsa dastur yiqilmaydi — except bloki ishlaydi:

try:
    son = int(input("Son kiriting: "))
except ValueError:
    print("Bu son emas!")
else:
    print("Qabul qilindi:", son)     # faqat xato bo'lmaganda
finally:
    print("Dastur davom etadi")      # har doim

Foydalanuvchi "abc" kiritganda Natija:

Bu son emas!
Dastur davom etadi

To'rt blokning vazifasi: try — xavfli kod; except — xato ushlanganda; else — xato bo'lmaganda; finally — har qanday holatda (masalan, yakunlash ishlari).

Fayl bilan klassik qolip:

try:
    with open("yoq_fayl.txt") as f:
        matn = f.read()
except FileNotFoundError:
    print("Fayl topilmadi — yangisini yaratamiz")

Natija:

Fayl topilmadi — yangisini yaratamiz

Ikki qoida:

1. Aniq xato turini ushlang: except ValueError: — yaxshi; yalang'och except: — yomon, chunki u kodingizdagi haqiqiy xatolarni ham yashiradi.
2. try blokini imkon qadar qisqa tuting — faqat xavfli qatorlar ichida bo'lsin; aks holda qaysi amal xato berganini bilish qiyinlashadi.

Va "Son topish" o'yinidagi himoyaning try-except versiyasi — while bilan birga:

while True:
    try:
        yosh = int(input("Yoshingiz: "))
        break
    except ValueError:
        print("Raqam kiriting")

Eslab qoling

• with open(...) — fayl avtomatik yopiladi; rejimlar: r o'qish, w o'chirib yozish, a qo'shish.
• \n — yangi qator; qatorma-qator o'qish — for qator in f.
• pickle: dump/load, wb/rb, faqat Python. JSON: matnli, universal, API'lar tili.
• try/except/else/finally; aniq xato turini ushlang; try qisqa bo'lsin.
• Kiritish himoyasi qolipi: while True + try + break.

Amaliyot

1. "Rejalar" faylini w bilan uch qator qilib yozing; a bilan yana ikkitasini qo'shing; qatorma-qator raqamlab o'qing.
2. Talabalar lug'atlar ro'yxatini pickle bilan saqlab, qayta yuklang va asl bilan tengligini == orqali tekshiring.
3. O'sha ro'yxatni JSON'ga yozing; faylni matn muharririda ochib, pickle faylidan farqini ko'ring.
4. Foydalanuvchidan yoshini so'rang: while True + try-except bilan to'g'ri son kiritilguncha qayta so'ralsin; 0 dan kichik qiymatga ham chek qo'ying.
5. Mavjud bo'lmagan faylni ochishda FileNotFoundError ushlab, o'rniga bo'sh fayl yaratadigan kod yozing.
6. (Qo'shimcha) Kichik "eslatmalar" dasturi: har ishga tushganda eski eslatmalarni JSON'dan yuklaydi, yangisini so'raydi, chiqishda saqlaydi.

Bo'lim testida fayllar va xatolar birga so'raladi.