Bu bo'lim kursning markaziy mavzularidan biriga bag'ishlandi — funksiyalar: e'lon qilish, qiymat qaytarish, ro'yxat uzatishning nozik jihati, moslashuvchan parametrlar va kodni modullarga ajratish.

Funksiya nima uchun kerak

Bir xil kod uch joyda takrorlansa, uni uch joyda tuzatishga to'g'ri keladi — va bittasini unutasiz. Funksiya takrorlanadigan kodga nom beradi: bir marta yoziladi, istalgancha chaqiriladi.

def salomlash(ism):
    print(f"Assalomu alaykum, {ism}!")

salomlash("Ali")
salomlash("Vali")
salomlash("Olim")

Natija:

Assalomu alaykum, Ali!
Assalomu alaykum, Vali!
Assalomu alaykum, Olim!

Atamalar: e'londagi ism — parametr (qabul qiladigan "joy"), chaqiruvdagi "Ali" — argument (yuborilgan qiymat).

Tipik xato — funksiyani e'lon qilib, chaqirishni unutish: def bloki o'z-o'zidan ishlamaydi. Dastur "hech narsa qilmayapti" bo'lsa, avval chaqiruv bor-yo'qligini tekshiring.

return — qiymat qaytarish

print natijani faqat ko'rsatadi; return esa uni dasturga qaytaradi — o'zgaruvchiga olish, boshqa hisobda ishlatish mumkin bo'ladi:

def kvadrat(x):
    return x * x

a = kvadrat(5)         # natija o'zgaruvchiga olindi
print(a)
print(kvadrat(3) + kvadrat(4))   # natijalar hisobda qatnashdi

Natija:

25
34

	print	return
Vazifasi	Ekranga chiqarish	Qiymatni chaqirgan joyga berish
Natijani saqlash	Yo'q	O'zgaruvchiga olinadi
Funksiyaga ta'siri	Davom etadi	Shu yerda tugaydi

returndan keyingi qatorlar bajarilmaydi — bundan "erta chiqish" sifatida foydalaniladi:

def tekshir(yosh):
    if yosh < 0:
        return "Xato: yosh manfiy bo'lmaydi"
    return f"Qabul qilindi: {yosh}"

print(tekshir(-5))
print(tekshir(25))

Natija:

Xato: yosh manfiy bo'lmaydi
Qabul qilindi: 25

Tipik xato — return o'rniga print yozib, natijani ishlatmoqchi bo'lish:

def qosh(a, b):
    print(a + b)

natija = qosh(2, 3)
print(natija)

Natija:

5
None

Funksiya hech narsa qaytarmasa, Python o'zi None qaytaradi — natijada ana shu turibdi. Qoida: hisoblaydigan funksiya return qilsin, chiqarish esa chaqiruvchi tomonda bo'lsin.

Funksiyaga ro'yxat uzatish

Son yoki matn funksiyaga qiymat sifatida boradi, ro'yxat esa — o'zi (nusxasi emas). Funksiya ichidagi o'zgarish tashqarida ham ko'rinadi:

def birinchisini_ochir(royxat):
    royxat.pop(0)

mevalar = ["olma", "nok", "uzum"]
birinchisini_ochir(mevalar)
print(mevalar)

Natija:

['nok', 'uzum']

Bu ba'zan ayni kerakli xatti-harakat, ba'zan esa yashirin xato manbai. Original saqlanishi kerak bo'lsa, nusxasini uzating:

birinchisini_ochir(mevalar[:])    # [:] — ro'yxat nusxasi
print(mevalar)                     # asl ro'yxat o'zgarmadi

Natija:

['nok', 'uzum']

Moslashuvchan parametrlar

Standart qiymatli parametr — argument berilmasa o'zi ishlaydigan qiymat:

def buyurtma(taom, soni=1):
    print(soni, "ta", taom)

buyurtma("osh")            # soni berilmadi — 1 ishlatildi
buyurtma("somsa", 5)
buyurtma(taom="manti", soni=3)   # nomlab berish ham mumkin

Natija:

1 ta osh
5 ta somsa
3 ta manti

Standart qiymatlilar majburiy parametrlardan keyin yoziladi: def f(soni=1, taom) — SyntaxError.

*args — oldindan noma'lum sondagi pozitsion argumentlar; funksiya ichida tuple bo'lib keladi:

def yigindi(*sonlar):
    return sum(sonlar)

print(yigindi(1, 2))
print(yigindi(1, 2, 3, 4, 5))

Natija:

3
15

**kwargs — noma'lum sondagi nomlangan argumentlar; lug'at bo'lib keladi:

def profil(**malumot):
    for kalit, qiymat in malumot.items():
        print(f"{kalit}: {qiymat}")

profil(ism="Ali", shahar="Toshkent", yosh=25)

Natija:

ism: Ali
shahar: Toshkent
yosh: 25

Modullar — funksiyalarni alohida faylda saqlash

Dastur o'sganda funksiyalar mavzu bo'yicha alohida fayllarga (modullarga) chiqariladi:

# hisob.py faylida:
# def qosh(a, b):
#     return a + b

import hisob                 # 1-usul: modul nomi bilan
print(hisob.qosh(2, 3))

from hisob import qosh       # 2-usul: to'g'ridan-to'g'ri
print(qosh(10, 20))

Natija:

5
30

Shu mexanizm bilan Python'ning tayyor modullari ham ulanadi (import random) — Kutubxonalar bo'limida davom etadi.

Toza funksiya qoidalari

1. Bitta funksiya — bitta vazifa. "Hisoblaydi va chiqaradi va saqlaydi" — bu uchta funksiya.
2. Nomi vazifasini aytsin: hisobla_yuza, tekshir_parol — fe'l bilan.
3. Hisoblovchi funksiya print emas, return qilsin — shunda uni testlash ham (Kodni tekshirish bo'limi), qayta ishlatish ham oson.

Eslab qoling

• def nom(parametrlar): — e'lon; chaqirilmaguncha ishlamaydi.
• return qiymat qaytaradi va funksiyani tugatadi; qaytarmagan funksiya None beradi.
• Ro'yxat funksiyaga "o'zi" boradi; himoya kerak bo'lsa royxat[:] nusxasini uzating.
• soni=1 — standart qiymat; *args — tuple, **kwargs — lug'at.
• import modul / from modul import funksiya — kodni fayllarga ajratish yo'li.

Amaliyot

1. Ism qabul qilib tabrik matni qaytaradigan funksiya yozing; natijani o'zgaruvchiga olib, print tashqarida bo'lsin.
2. yuza(a, b) funksiyasini yozing va uchta har xil o'lcham uchun natijalarini yig'indisini chiqaring.
3. tekshir(parol) funksiyasi: uzunligi 8 dan kam bo'lsa "zaif", aks holda "yaxshi" qaytarsin — erta return ishlating.
4. ortacha(*sonlar) — istalgancha son qabul qilib o'rtachasini qaytarsin; bo'sh chaqiruvda nima bo'lishini tekshirib, himoya qo'shing.
5. Ro'yxatni funksiya ichida o'zgartirib tashqarida ko'rinishini ko'rsating; keyin [:] bilan himoyalangan variantini yozing.
6. Ikkita funksiyangizni mening_modulim.py fayliga chiqarib, asosiy fayldan ikkala usulda import qiling.

Bo'lim testi funksiyalar mavzusini yakunlaydi.