Bu bo'limda dastur "qaror qabul qilish"ni o'rgandi (shartlar) va bir nechta qiymatni birgalikda saqlash boshlandi: ro'yxatlar (list) va o'zgarmas ro'yxatlar (tuple).

Shartlar: if / elif / else

Shu paytgacha dastur qatorlarni yuqoridan pastga ketma-ket bajarardi. if unga tanlov kiritadi — shart rost bo'lsa bir yo'l, bo'lmasa boshqa yo'l:

ball = 78

if ball >= 90:
    print("A'lo")
elif ball >= 70:
    print("Yaxshi")
elif ball >= 50:
    print("Qoniqarli")
else:
    print("Qayta topshirish kerak")

print("Baholash tugadi")

Natija:

Yaxshi
Baholash tugadi

Qoidalar:

• Shartdan keyin ikki nuqta (:) majburiy.
• Shartga tegishli kod 4 bo'sh joy ichkarida yoziladi — Python blokni aynan shu surilish (indentatsiya) orqali biladi. Surilmagan print("Baholash tugadi") shartga bog'liq emas, har doim ishlaydi.
• eliflar yuqoridan pastga tekshiriladi va birinchi rost bo'lgani bajariladi: 78 ball >= 70da to'xtadi, >= 50gacha yetib bormadi.
• else — "qolgan hamma holat"; sharti yozilmaydi.

Taqqoslash operatorlari: == (teng), != (teng emas), >, <, >=, <=. Bir nechta shartni birlashtirish: and (ikkalasi ham), or (kamida bittasi), not (inkor):

yosh = 20
talaba = True
if yosh >= 18 and talaba:
    print("Talabalar chegirmasi beriladi")

Natija:

Talabalar chegirmasi beriladi

Tipik xato — taqqoslashda bitta = yozish:

if yosh = 18:

Natija:

SyntaxError: invalid syntax. Maybe you meant '==' or ':=' instead of '='?

Bitta = — qiymat berish, ikkitasi == — taqqoslash. Python xabarda o'zi eslatyapti.

Ro'yxatlar (list)

Ro'yxat bir nechta qiymatni tartib bilan saqlaydi. Kvadrat qavsda yoziladi, elementlariga indeks orqali murojaat qilinadi (0 dan boshlab):

mevalar = ["olma", "nok", "uzum"]
print(mevalar[0])
print(mevalar[-1])       # manfiy indeks — oxiridan
print(len(mevalar))

Natija:

olma
uzum
3

Ro'yxatni o'zgartirish — qo'shish, o'chirish, almashtirish:

mevalar.append("anor")        # oxiriga qo'shadi
mevalar.insert(1, "banan")    # 1-indeksga suqib qo'yadi
mevalar.remove("nok")         # qiymat bo'yicha o'chiradi
mevalar[0] = "qizil olma"     # indeks bo'yicha almashtiradi
print(mevalar)
oxirgi = mevalar.pop()        # oxirgisini olib tashlaydi VA qaytaradi
print(oxirgi, "-", mevalar)

Natija:

['qizil olma', 'banan', 'uzum', 'anor']
anor - ['qizil olma', 'banan', 'uzum']

Element borligini in bilan tekshirish va for bilan aylanib chiqish:

if "uzum" in mevalar:
    print("Uzum bor")

for meva in mevalar:
    print("Savatda:", meva)

Natija:

Uzum bor
Savatda: qizil olma
Savatda: banan
Savatda: uzum

Tipik xato — mavjud bo'lmagan indeksga murojaat: uch elementli ro'yxatda indekslar 0, 1, 2; mevalar[3] esa IndexError: list index out of range beradi. Ro'yxat necha elementli ekaniga ishonch bo'lmasa, len() bilan tekshiring.

Tuple — o'zgarmas ro'yxat

Tuple ro'yxatga o'xshaydi, lekin yaratilgach o'zgartirilmaydi. Oddiy qavsda yoziladi:

koordinata = (41.31, 69.24)
print(koordinata[0])
koordinata[0] = 42

Natija:

41.31
TypeError: 'tuple' object does not support item assignment

O'zgarmaslik — kamchilik emas, kafolat: koordinata, sozlamalar, haftaning kunlari kabi o'zgarmasligi kerak bo'lgan ma'lumotni tuple'da saqlash "tasodifan buzilish"dan himoya qiladi.

Eslab qoling

• if/elif/else: shartdan keyin :, ichki kod 4 bo'sh joy ichkarida; birinchi rost shart g'olib.
• == taqqoslaydi, = qiymat beradi; and/or/not shartlarni birlashtiradi.
• Ro'yxat: indeks 0 dan, append/insert/remove/pop, in — mavjudlik, for — aylanish.
• pop() o'chiradi va qaytaradi — bu ikkisi birga kerak bo'lganda ishlatiladi.
• Tuple o'zgarmas; qat'iy ma'lumotlar uchun.

Amaliyot

1. Foydalanuvchi yoshini o'zgaruvchiga yozib, if/elif/else bilan "bola (0-12) / o'smir (13-17) / katta (18+)" deb baholang.
2. Harorat va yog'ingarchilik (True/False) bo'yicha maslahat bering: issiq va quruq — "piyoda yuring", sovuq yoki yomg'ir — "transport oling" (and/or ishlating).
3. Haftaning 7 kunini ro'yxatga yozing; birinchi, oxirgi va o'rtadagi kunini chiqaring; for bilan hammasini sanab chiqing.
4. Xarid ro'yxatini boshqaring: 3 mahsulot bilan boshlang, bittasini remove, ikkitasini append, birinchisini almashtiring — har qadamda ro'yxatni chiqarib boring.
5. sonlar = [12, 7, 25, 3, 18] uchun for + if bilan faqat 10 dan kattalarini chiqaring va nechta ekanini sanang.
6. O'z shahringiz koordinatasini tuple qiling; o'zgartirishga urinib, xatoni o'qing; keyin xuddi shu ma'lumotni qachon list qilish o'rinli bo'lishini bir gap bilan yozing.

Mavzular bo'lim testida mustahkamlanadi.