Bu bo'limda dasturlashning yangi darajasi — obyektga yo'naltirilgan dasturlash (OOP) o'rganildi: klass va obyekt, __init__ va self, vorislik, inkapsulyatsiya va dunder metodlar.

Nega OOP kerak

Talabalar ro'yxati bilan ishlaydigan dastur tasavvur qiling: har talabaning ismi, ballari bor; ularni baholaydigan, taqqoslaydigan funksiyalar bor. Ma'lumot bir joyda (lug'atlar), amallar boshqa joyda (funksiyalar) yashasa, dastur o'sgani sari ular orasidagi bog' yo'qola boradi.

OOP ikkalasini birlashtiradi: klass — ma'lumot (atributlar) va amallar (metodlar)ning yagona qolipi; obyekt — shu qolipdan yasalgan konkret nusxa.

Klass, obyekt, init, self

class Talaba:
    def __init__(self, ism, ball):
        self.ism = ism
        self.ball = ball

    def bahola(self):
        if self.ball >= 90:
            return f"{self.ism}: a'lo"
        return f"{self.ism}: yaxshi"

ali = Talaba("Ali", 95)
vali = Talaba("Vali", 78)
print(ali.bahola())
print(vali.bahola())
print(ali.ball)

Natija:

Ali: a'lo
Vali: yaxshi
95

Uchta tayanch tushuncha:

• __init__ — obyekt yaratilganda (Talaba("Ali", 95)) avtomatik chaqiriladigan metod; boshlang'ich qiymatlar shu yerda o'rnatiladi. Nomi ikki tomondan ikki pastki chiziq bilan yoziladi.
• self — obyektning o'zi. Har metodning birinchi parametri, lekin chaqirishda yozilmaydi: ali.bahola() deganda Python self o'rniga alini o'zi qo'yadi.
• ali va vali — mustaqil obyektlar: bitta qolipdan yasalgan, lekin har birining o'z ismi, o'z balli bor.

Tipik xato — metod ichida selfsiz murojaat:

def bahola(self):
    return ism      # self.ism bo'lishi kerak edi

Natija:

NameError: name 'ism' is not defined

Obyekt atributi har doim self. bilan: self.ism, self.ball.

Vorislik: mavjud klass asosida yangisi

Yangi klass eskisining hamma imkoniyatlarini olib, o'zinikini qo'shadi:

class Magistrant(Talaba):                # Talaba'dan meros oladi
    def __init__(self, ism, ball, mavzu):
        super().__init__(ism, ball)      # ota klass __init__ ini chaqiramiz
        self.mavzu = mavzu

    def bahola(self):                    # metodni QAYTA ANIQLASH (override)
        return f"{self.ism} ({self.mavzu}): {self.ball} ball"

m = Magistrant("Olim", 88, "Sun'iy intellekt")
print(m.bahola())

Natija:

Olim (Sun'iy intellekt): 88 ball

• super() — ota klassga murojaat: ism-ball o'rnatish kodini qayta yozmadik.
• Bir xil nomli metod har klassda o'zicha ishlashi — polimorfizm: bahola() chaqirilganda kim chaqirayotganiga qarab kerakli versiya ishlaydi.

Vorislik "X — bu maxsus Y" munosabatida ishlatiladi: Magistrant — bu Talaba; ElektroMashina — bu Mashina.

Inkapsulyatsiya va klass atributlari

Inkapsulyatsiya — obyekt ichki holatini to'g'ridan-to'g'ri emas, metodlar orqali o'zgartirish tamoyili. Python'da _ prefiks "bu ichki atribut, bevosita tegmang" degan kelishuv:

class Hisob:
    def __init__(self):
        self._balans = 0

    def qoshish(self, summa):
        if summa <= 0:
            return "Summa musbat bo'lishi kerak"
        self._balans += summa
        return f"Balans: {self._balans}"

h = Hisob()
print(h.qoshish(50000))
print(h.qoshish(-100))

Natija:

Balans: 50000
Summa musbat bo'lishi kerak

Holat faqat metod orqali o'zgargani uchun manfiy summa bitta joyda to'sildi — to'g'ridan-to'g'ri h._balans = -100 yozishga esa kelishuv yo'l qo'ymaydi.

Klass atributi — barcha obyektlarga umumiy qiymat; obyekt atributidan farqli, klass darajasida e'lon qilinadi:

class Talaba:
    universitet = "TATU"        # hammaga bitta

    def __init__(self, ism):
        self.ism = ism          # har kimga o'ziniki

Dunder metodlar

Ikki pastki chiziqli metodlar obyektni Python'ning tabiiy amallariga "o'rgatadi":

class Kitob:
    def __init__(self, nom, sahifa):
        self.nom = nom
        self.sahifa = sahifa

    def __str__(self):
        return f"Kitob: {self.nom} ({self.sahifa} bet)"

    def __len__(self):
        return self.sahifa

    def __eq__(self, boshqa):
        return self.nom == boshqa.nom

k1 = Kitob("Python asoslari", 350)
k2 = Kitob("Python asoslari", 200)
print(k1)             # __str__
print(len(k1))        # __len__
print(k1 == k2)       # __eq__ (nom bo'yicha)

Natija:

Kitob: Python asoslari (350 bet)
350
True

__str__siz print(k1) nima berardi? <__main__.Kitob object at 0x7f...> — foydasiz manzil. Shu oila davomi: __repr__ (texnik ko'rinish), __lt__ (< — saralashda ishlaydi), __add__ (+) va boshqalar.

Eslab qoling

• Klass — qolip; obyekt — nusxa; __init__ yaratishda avtomatik ishlaydi.
• Atributga metod ichida faqat self. orqali murojaat qilinadi.
• Vorislik: class Bola(Ota); super() — ota kodini qayta ishlatish; override — polimorfizm.
• _atribut — "ichki, tegmang"; holat metodlar orqali o'zgarsin.
• __str__, __len__, __eq__ — obyektni print/len/== bilan ishlashga o'rgatadi.

Amaliyot

1. Mashina klassi: marka, yil atributlari, malumot() metodi. Ikki obyekt yaratib, ikkalasini chiqaring.
2. Talabaga ballar ro'yxatini qo'shing; ortacha() metodi o'rtachani qaytarsin, bahola() shu o'rtachaga tayansin.
3. Mashinadan ElektroMashinani voris qiling: zaryad atributi, super() bilan __init__, qayta aniqlangan malumot().
4. Kitobga __str__ va __len__ yozing; ikkala dunderni ishlatib ko'rsating.
5. Hisob klassini kengaytiring: yechish(summa) metodi balansdan ortiq yechishga yo'l qo'ymasin.
6. (Qo'shimcha) Ikki Kitobni __eq__ bilan taqqoslang; keyin __lt__ yozib, kitoblar ro'yxatini sorted() bilan sahifasi bo'yicha saralang.

OOP — kursning eng katta mavzusi; bo'lim testi bilan mustahkamlang.