Bu bo'limda takrorlanuvchi jarayonlarning universal vositasi — while tsikli o'rganildi: ishlash tartibi, cheksiz tsikl xavfi, break/continue va ro'yxat-lug'atlar bilan birga ishlatish.

While qanday ishlaydi

while sharti True bo'lib turar ekan, tanasidagi kod qayta-qayta bajariladi. Har aylanish boshida shart qayta tekshiriladi:

son = 1
while son <= 5:
    print("Aylanish:", son)
    son += 1
print("Tsikl tugadi, son =", son)

Natija:

Aylanish: 1
Aylanish: 2
Aylanish: 3
Aylanish: 4
Aylanish: 5
Tsikl tugadi, son = 6

Oxirgi qatorga e'tibor bering: tsikl son 6 bo'lganda to'xtadi — shart (6 <= 5) yolg'on bo'ldi. Tsikl tugagach dastur keyingi qatordan odatdagidek davom etadi.

Ikkita klassik qolip:

Hisoblagich (counter) — yuqoridagi misol: o'zgaruvchi har aylanishda o'sadi, shart chegarani belgilaydi.

Yig'uvchi (accumulator) — natija tsikl davomida to'planib boradi:

jami = 0
son = 1
while son <= 100:
    jami += son
    son += 1
print("1 dan 100 gacha yig'indi:", jami)

Natija:

1 dan 100 gacha yig'indi: 5050

Cheksiz tsikl — bu yerdagi 1-xato

Agar shart hech qachon False bo'lmasa, tsikl to'xtamaydi va dastur "osilib qoladi" (Repl.it'da Stop, terminalda Ctrl+C bilan to'xtatiladi). Eng ko'p sabab — shartga ta'sir qiluvchi o'zgaruvchini yangilashni unutish:

son = 1
while son <= 5:
    print(son)      # son += 1 yo'q — 1 raqami cheksiz chiqaveradi

Qoida: while yozganingizda o'zingizdan so'rang — "bu shart qachon va nima hisobiga yolg'on bo'ladi?" Javob yo'q bo'lsa, tsikl cheksiz.

break va continue

Ikkala operator tsikl oqimini ichkaridan boshqaradi:

while True:
    buyruq = input("Buyruq kiriting (chiqish — q): ")
    if buyruq == "q":
        break            # tsikldan butunlay chiqish
    if buyruq == "":
        continue         # bu aylanishni tashlab, qaytadan so'rash
    print("Bajarildi:", buyruq)
print("Dastur tugadi")

Foydalanuvchi salom, (bo'sh), q kiritganda Natija:

Bajarildi: salom
Dastur tugadi

• break — tsiklni shu zahoti butunlay to'xtatadi; boshqaruv tsikldan keyingi qatorga o'tadi.
• continue — faqat shu aylanishning qolganini tashlaydi; tsikl keyingi aylanishdan davom etadi.

while True + break juftligi — foydalanuvchi bilan muloqot qiladigan dasturlarning standart shakli: shart "to'xtash signali kelguncha ishla" deb o'qiladi. Keyingi bo'limdagi ikkala o'yin aynan shu qolipda quriladi.

Tipik xato — breakni ifsiz yozish: shartsiz break tsiklni birinchi aylanishdayoq to'xtatadi va tsiklning ma'nosi qolmaydi.

While ro'yxatlar bilan

Bo'sh bo'lmagan ro'yxat shart o'rnida True deb baholanadi, bo'sh ro'yxat — False. Bundan "bo'shaguncha ishla" qolipi kelib chiqadi:

navbat = ["Ali", "Vali", "Olim"]
xizmat_qilindi = []

while navbat:                     # navbat bo'shaguncha
    mijoz = navbat.pop(0)         # boshidagi odamni olamiz
    xizmat_qilindi.append(mijoz)
    print(f"{mijoz} qabul qilindi. Navbatda: {len(navbat)} kishi")

print("Hammasi:", xizmat_qilindi)

Natija:

Ali qabul qilindi. Navbatda: 2 kishi
Vali qabul qilindi. Navbatda: 1 kishi
Olim qabul qilindi. Navbatda: 0 kishi
Hammasi: ['Ali', 'Vali', 'Olim']

Bir ro'yxatdan ikkinchisiga ko'chirish qolipi ma'lumotni bosqichma-bosqich qayta ishlashda tez-tez ishlatiladi: "kutilayotganlar" → "bajarilganlar".

While lug'atlar bilan

Foydalanuvchi kiritishini lug'atga yig'ish — so'rovnoma qolipi:

sorovnoma = {}

while True:
    ism = input("Ism (tugatish — bo'sh qoldiring): ")
    if ism == "":
        break
    javob = input(f"{ism}, sevimli tilingiz: ")
    sorovnoma[ism] = javob

print(sorovnoma)

Ali/Python, Vali/Go, so'ng bo'sh kiritilganda Natija:

{'Ali': 'Python', 'Vali': 'Go'}

Eslab qoling

• while sharti har aylanish boshida tekshiriladi; False — tsikl tugadi.
• Tanada shartga ta'sir qiluvchi narsa bo'lishi shart — aks holda tsikl cheksiz.
• break — butunlay chiqish; continue — shu aylanishni tashlash.
• while True + break — muloqot dasturlarining standart qolipi.
• Bo'sh ro'yxat False — while royxat: "bo'shaguncha ishla" degani; pop(0) boshidan oladi.

Amaliyot

1. 10 dan 1 gacha teskari sanab, oxirida "Start!" deydigan dastur yozing.
2. 1 dan 50 gacha faqat 7 ga bo'linadigan sonlarni chiqaring va nechta ekanini sanang.
3. Foydalanuvchidan while True bilan so'zlar qabul qiling; "stop" deyilganda nechta so'z kiritilganini aytib to'xtang; bo'sh kiritish continue bilan o'tkazib yuborilsin.
4. vazifalar = ["dars", "mashq", "test", "loyiha"] ro'yxatini "bo'shaguncha" qolipida bajarilganga ko'chiring; har qadamda qancha qolganini chiqaring.
5. So'rovnoma qolipini o'zingizga moslang: ism va yosh so'rab lug'atga yig'ing; oxirida eng katta yoshni toping.
6. Ataylab cheksiz tsikl yozing, to'xtating, so'ng "bu shart qachon yolg'on bo'ladi?" savoliga javob beradigan qilib tuzating.

Bo'lim testida shu qoliplar so'raladi.