Bu bo'limda dasturning "xotirasi" — o'zgaruvchilar hamda ikkita eng ko'p ishlatiladigan ma'lumot turi o'rganildi: matnlar (str) va sonlar (int, float).

O'zgaruvchilar

O'zgaruvchi — qiymatga qo'yilgan nom. = belgisi matematikadagi "teng" emas, "qiymat berish" amali: o'ngdagi qiymat hisoblanadi va chapdagi nomga bog'lanadi.

ism = "Dilnoza"
yosh = 24
yosh = yosh + 1      # eski qiymat o'qildi, 1 qo'shildi, ustiga yozildi
print(ism, yosh)

Natija:

Dilnoza 25

yosh = yosh + 1 qatori matematikada ma'nosiz, dasturlashda esa eng ko'p ishlatiladigan amal: "yoshning joriy qiymatini olib, bittaga oshirib, qaytadan yoshga yoz". Qisqa yozuvi: yosh += 1.

Nomlash qoidalari:

To'g'ri	Noto'g'ri	Sababi
ism_2	2ism	Raqam bilan boshlanmaydi
mening_ismim	mening ismim	Bo'sh joy taqiqlangan
narx_som	narx-som	- ayirish deb tushuniladi
talaba	class	Kalit so'zlar band

Yaxshi amaliyot: nom qiymatning ma'nosini aytsin — x emas, narx; d emas, kunlar. Kod kompyuterga emas, birinchi navbatda odamga o'qishli bo'lishi kerak.

Tipik xato — nomni keyin boshqacha yozish:

Ism = "Aziz"
print(ism)

Natija:

NameError: name 'ism' is not defined. Did you mean: 'Ism'?

Katta-kichik harf farqlanadi: Ism va ism — ikki xil nom. Python ko'pincha "Did you mean" bilan yechimni ham taklif qiladi — xabarni oxirigacha o'qing.

Matnlar (str)

Matn — qo'shtirnoq ichidagi belgilar ketma-ketligi. Har bir belgining o'z tartib raqami (indeksi) bor va sanoq 0 dan boshlanadi:

kurs = "Python asoslari"
print(len(kurs))     # uzunligi (bo'sh joy ham belgi!)
print(kurs[0])       # birinchi belgi
print(kurs[-1])      # oxirgi belgi (manfiy indeks oxiridan sanaydi)

Natija:

15
P
i

Eng kerakli matn metodlari:

print(kurs.upper())        # katta harflarga
print(kurs.lower())        # kichik harflarga
print(kurs.title())        # Har So'z Bosh Harf Bilan
print(kurs.replace("Python", "JavaScript"))

Natija:

PYTHON ASOSLARI
python asoslari
Python Asoslari
JavaScript asoslari

Muhim: metodlar asl matnni o'zgartirmaydi — yangi matn qaytaradi. kurs hali ham "Python asoslari"ligicha turibdi; natija kerak bo'lsa, o'zgaruvchiga oling: katta = kurs.upper().

f-string — matn ichiga qiymat joylash

Matn va o'zgaruvchilarni birga chiqarishning zamonaviy usuli: matn oldiga f qo'yiladi, qiymat {} ichida yoziladi. Qavslar ichida hisob ham ishlaydi:

ism = "Aziz"
yosh = 30
print(f"{ism} {yosh} yoshda; 5 yildan keyin {yosh + 5} bo'ladi")

Natija:

Aziz 30 yoshda; 5 yildan keyin 35 bo'ladi

f-string'gacha matnlar + bilan ulanardi — "Salom, " + ism + "!" — ishlaydi, lekin son qatnashsa avval str() bilan o'girish kerak bo'ladi. f-string bu tashvishni butunlay olib tashlaydi.

Sonlar: int va float

• int — butun son: 42, -7, 0
• float — o'nlik kasr: 3.14, -0.5. Kasr nuqta bilan yoziladi, vergul bilan emas.

Turni type() bilan aniqlash va o'zaro o'girish:

print(type(42))
print(type(3.14))
print(int("250") + 50)    # matndan songa
print(float(7))           # butundan kasrga
print(int(3.99))          # kasrdan butunga: YAXLITLAMAYDI, kesadi!
print(round(3.567, 2))    # yaxlitlash kerak bo'lsa — round

Natija:

<class 'int'>
<class 'float'>
300
7.0
3
3.57

Matn va son — har xil dunyolar

Eng ko'p uchraydigan boshlang'ich xato — "5" (matn) bilan 5 (son)ni aralashtirish:

print("5" + 5)

Natija:

TypeError: can only concatenate str (not "int") to str

+ matnlar uchun "ulash", sonlar uchun "qo'shish" — lekin aralash holda Python nimani xohlayotganingizni bilmaydi. Yechim — turni aniq keltirish: int("5") + 5 → 10, yoki "5" + str(5) → "55".

Bu farq input() bilan ishlaganda hal qiluvchi bo'ladi (keyingi bo'limlarda): foydalanuvchi kiritgan qiymat har doim matn, son sifatida ishlatishdan oldin int() yoki float() bilan o'giriladi.

Eslab qoling

• = — qiymat berish; yosh += 1 — joriy qiymatni oshirish.
• Nomlar ma'noli bo'lsin; katta-kichik harf farqlanadi.
• Indekslar 0 dan; len() — uzunlik; metodlar yangi matn qaytaradi.
• f-string — f"{o'zgaruvchi}" — matn yig'ishning asosiy usuli.
• int(x), float(x), str(x) — turlar orasida o'girish; int() kasrni kesadi, round() yaxlitlaydi.
• Matn + son = TypeError; avval bir turga keltiring.

Amaliyot

1. ism, yosh, shahar o'zgaruvchilarini yaratib, bitta f-string bilan to'liq gap chiqaring.
2. matn = "dasturlash" uchun: uzunligini, bosh harfli (title) variantini, birinchi va oxirgi belgisini chiqaring.
3. Radiusi 5 bo'lgan doira yuzini hisoblang (3.14159 * r ** 2), natijani round bilan 2 xonagacha yaxlitlang va turini type() bilan tekshiring.
4. "19" matnini songa o'girib 1 qo'shing; natijani f-string ichida "Kelasi yil ... yoshga to'lasiz" gapida ishlating.
5. narx = 125000 va soni = 3 uchun umumiy summani hisoblab, f"Jami: {narx * soni} so'm" ko'rinishida chiqaring.
6. Ataylab "5" + 5 yozib xatoni o'qing; keyin ikkala usulda (songa o'girib, matnga o'girib) tuzating va natijalar farqini tushuntiring.

Bo'lim testi shu mavzularni qamrab oladi.